Umowa o pracę

Zawarcie umowy o pracę jest podstawowym sposobem nawiązania stosunku pracy, najwyższa więc pora abym poświęcił temu zagadnieniu nieco miejsca w moim serwisie. W artykule niniejszym wyjaśniam kluczowe pojęcia związane z umowami o pracę takie jak rodzaje tychże umów, sposoby ich zawarcia, treść prawidłowo sporządzonej umowy...

 1. Stosunek pracy

Celem umowy o pracę jest nawiązanie stosunku pracy.

Stosunek pracy to taki stosunek prawny, w którym pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę, a pracodawca - do zatrudniania pracownika za wynagrodzeniem.

Stosunek pracy nawiązuje się w terminie określonym w umowie jako dzień rozpoczęcia pracy, a jeżeli terminu tego nie określono - w dniu zawarcia umowy.

W prawie pracy istnieje zakaz zastępowania umów o pracę umowami cywilnoprawnymi - zostanie on omówiony szerzej w innym artykule.

2. Forma umowy

Umowa o pracę powinna zostać zawarta na piśmie. Kodeks pracy nie wprowadza jednak w tym zakresie rygoru nieważności.

Umowa może być więc zawarta również:

- ustnie,

- w sposób dorozumiany (Przykład: kolega Jana W., będący kustoszem w muzeum postanowił przejść na emeryturę. Wiedząc, że Jan W. jest bezrobotny postanowił ułatwić mu zdobycie pracy. Brał go więc codziennie do Muzeum by pokazać mu na czym polega praca. Po jakimś czasie Jan sam zaczął wykonywać wszelkie czynności. Właściciel muzeum, czy to z roztargnienia, dobroci czy też lenistwa po odejściu poprzedniego kustosza na emeryturę zaczął miesięczne wynagrodzenie wypłacać Janowi W. - umowa o pracę została zawarta mimo, że nie odezwali się do siebie ani słowem)  

Zawarcie umowy o pracę w sposób inny niż pisemny nakłada na pracodawcę dodatkowy obowiązek - musi on mianowicie najpóźniej w dniu rozpoczęcia przez pracownika pracy, potwierdzić mu na piśmie ustalenia co do rodzaju umowy oraz jej warunków. (Uwaga - w poprzednim stanie prawnym termin był 7-dniowy). Lepiej o tym obowiązku nie zapomnieć - za jego zaniechanie grozi nam grzywna (art. 281 KP).

Niewątpliwie niedochowanie formy pisemnej może być ponadto źródłem przyszłych sporów co do treści tejże umowy. Jak wiadomo pamięć ludzka jest zawodna i nie na marne ludzie wymyślili pismo.

3. Rodzaje umów

Poniższe uwagi odnośnie rodzajów umów skopiowane zostały z mojego artykułu „Rozwiązywanie umów o pracę - uwagi wstępne”. Myślę, że warto sobie odświeżyć pamięć.

Prawo pracy przewiduje następujące rodzaje umów o pracę:

1. umowa o pracę na czas określony - strony umowy (pracodawca i pracownik) umawiają się, iż stosunek pracy będzie trwał przez ściśle określony okres czasu np. 1 rok,. 6 miesięcy, 2 tygodnie etc,

2. umowa o pracę na zastępstwo - nowy rodzaj umowy wprowadzony w 2002r., a właściwie podtyp umowy określonej w pkt 1. Jest to również umowa na czas określony, jednak okres czasu nie jest podany wprost tylko zależy od czasu nieobecności pracownika zastępowanego,

3. umowa o pracę na czas wykonania określonej pracy - stosowana jest w przypadku, gdy pracodawca chce przykładowo wybudować dom, jednak nie potrafi oszacować długości trwania tejże budowy. Zatrudnia więc pracowników na czas budowy,

4. umowa o pracę na czas nieokreślony - strony umowy nie ustalają żadnego okresu jej trwania - generalnie będzie ona trwałą tak długo, aż któraś z nich jej nie rozwiąże,

5. umowa o pracę na okres próbny - przed zawarciem „porządnej” umowy o pracę pracodawca powinien mieć możliwość wypróbowania pracownika. Taką rolę spełnia właśnie umowa o pracę na okres próbny - jej podstawową zaletą (wadą ;) jest właśnie to, że łatwo ją rozwiązać.

Jak pewnie zauważyłeś podstawowym kryterium rozróżniania umów o pracę jest sposób określania terminu, na jaki została zawarta

Aby łatwiej zapamiętać powyższe informacje posegreguj sobie umowy na trzy kategorie:

• umowy, w których czas jest ściśle określony - umowa na czas określony + próbny,

• umowy, w których czas nie jest ściśle określony  - umowa na czas wykonania określonej pracy oraz na zastępstwo,

• oraz niekwestionowana królowa umów o pracę - umowa pracę na czas nieokreślony.

Pamiętać należy, że wszelkie umowy zlecenia, agencji, o dzieło, o świadczenie usług, współpracy etc nie są umowami o pracę, dlatego przepisów kodeksu pracy nie stosuje się.

4. Treść umowy

Umowa o pracę musi zawierać następujące składniki:

• strony umowy - należy dokładnie, a przede wszystkim jednoznacznie określić strony umowy tak by nie było wątpliwości kto tę umowę zawarł,

• rodzaj umowy - wpisujemy rodzaj umowy zgodnie z opisanymi w jedn. red „Rodzaje umów”,

• datę zawarcia umowy,

• warunki pracy i płacy.

Zapytasz się pewnie jakie warunki pracy i płacy należy podać?

Z tym problemem KP nie pozostawia nas samych i nakazuje podać następujące:

• rodzaj pracy - trzeba określić co pracownik będzie robił. Można to zrobić w sposób bezpośredni np. ”będzie nosił worki z piaskiem” lub poprzez odwołanie do stanowiska np „sprzedawca”. Częstym uzupełnieniem umów w tym zakresie jest wręczany pracownikowi zakres jego czynności - musi być on zgodny z umową. Jeżeli w umowie jest „noszenie worków z piaskiem” nie możemy pracownikowi wpisać w zakres noszenia wiader z cementem. Powyższe ograniczenie nie dotyczy tych zakresów czynności, które stanowią integralną część umowy jako jej załącznik lub np aneks.

• miejsce wykonywania pracy - najczęściej będzie to adres zakładu pracy.  Można też wskazać miejsce ruchome np „teren całego kraju”, „teren województwa opolskiego”. Pamiętać należy, iż powinno wskazać się miejsce gdzie praca będzie faktycznie wykonywana, nie zaś siedzibę pracodawcy.

• wynagrodzenie za pracę odpowiadające rodzajowi pracy, ze wskazaniem składników wynagrodzenia - wskazujemy więc ile będzie nasz pracownik zarabiał (wynagrodzenie brutto). Powinniśmy w umowie uwzględnić zarówno wynagrodzenie zasadnicze, jak i wszelkie inne składniki wynagrodzenia jakie pracownikowi będą przysługiwały (prowizje, premie).

• wymiar czasu pracy - cały etat, pół etatu...

• termin rozpoczęcia pracy.

5. Trzecia na czas określony

W chwili obecnej nie ma żadnych ograniczeń co do ilości kolejnych następujących po sobie umów zawartych na czas określony z jednym pracownikiem. Zmieni się to jednak od 1 maja 2004. Trzecia umowa na czas określony będzie automatycznie umową na czas nieokreślony. Warunkiem jest jednak aby przerwy pomiędzy kolejnymi umowami nie były dłuższe od miesiąca. Jeżeli przekraczają one miesiąc - skutek w postaci umowy na czas nieokreślony się nie pojawi.

Istnieją również inne wyjątki. Dowolną liczbę umów na czas określony zawrzeć można w przypadku:

• umów na zastępstwo,

• umów zawartych w celu wykonywania pracy o charakterze dorywczym lub sezonowym albo zadań realizowanych cyklicznie.

Jak wszyscy pamiętamy zakaz zawierania więcej niż dwóch umów na czas określony pod rząd w prawie polskim już istniał. Był on jednak przez co sprytniejszych kadrowców obchodzony w dosyć łatwy sposób. Zawierano np. z pracownikiem umowę na czas określony od 1 stycznia 2000 do 31 stycznia 2000. 31 stycznia 2000 rano podpisywano aneks o następującej treści „w umowie o pracę wyrażenie ’31 stycznia 2000’ zamienia się na ‘29 lutego 2000’, miesiąc później przedłużano umowę o następny okres itd. Dzięki temu z punktu widzenia prawa zawarto tylko jedną umowę, faktycznie zaś omijano zakaz męczenia pracownika monotonią kolejnych umów terminowych.

Od 1 maja 2004 takie aneksowanie nie będzie już możliwe. Każde zawarte między pracodawcą i pracownikiem porozumienie dot. przedłużenia terminu umowy, będzie uważane po rozwiązaniu umowy za kolejną umowę o pracę na czas określony.

6. Zmiana umowy o pracę

Zmiana umowy o pracę wymaga formy pisemnej. Dokonujemy jej po prostu w formie aneksu do umowy.

Pracodawca może również jednostronnie zmienić warunki zatrudnienia dzięki instytucji wypowiedzenia zmieniającego. Przeczytasz o tym w artykule Wypowiedzenie zmieniające, czyli jak pogorszyć pracownikowi warunki pracy i płacy.

Często spotykaną praktyką było również „jednostronne” polepszanie pracownikowi warunków pracy i płacy przez pracodawcę. „Z dniem 15 maja 2003 przysługujące Panu wynagrodzenie brutto ustala się w wysokości 1500zł”. Słowo „jednostronne” napisałem w cudzysłowie gdyż w rzeczywistości mieliśmy tutaj do czynienia z dorozumianą zgodą pracownika. Jeżeli pracownik kategorycznie odmówił zwiększenia stawki - pozostwałą ona niezmieniona. Od 1 stycznia 2004 w związku z wprowadzeniem zasady, iż zmiana umowy następuje w formie pisemnej uznać należy, iż powyższa praktyka nie jest już prawidłowa - zgoda pracownika na zmianę warunków umowy powinna zostać wyrażona w formie pisemnej (najlepiej w formie aneksu).

Powyżej przedstawiłem podstawowe zagadnienia związane z niezwykle doniosłą w świetle prawa pracy tematyką jaką są umowy o pracę.

Mam nadzieję, że wkrótce w dziale  Wzory pism pojawią się przykłady umów o pracę wykorzystywanych przez Użytkowników serwisu w ich codziennej pracy.